Terytorium Jacka

Duchowość a religijność

Terminu duchowość, szczególnie w tradycji chrześcijańskiej używano na określenie szczególnego rodzaju religijności. Słowo spirituality (duchowość) jest pochodzenia łacińskiego i wywodzi się od słowa spirare – oddychać i pokrewnemu mu przymiotnikowi spiritualis znaczący tyle, co „związany z oddychaniem, powietrzem”1. Również w języku polskim duchowość wywodzi się bezpośrednio ze słowa duch, który etymologicznie powiązany jest ze słowami oddech, tchnienie2. Bez względu jednak na język, wszystkie te określenia jednoznacznie kojarzą się z życiem, bowiem to właśnie oddech jest przejawem tego, że coś lub ktoś żyje. Skojarzenie to ma swoje źródła w Biblii, gdzie w Księdze Rodzaju autor natchniony opisuje stworzenie człowieka: „(...) wtedy to Pan Bóg ulepił człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia, wskutek czego stał się człowiek istotą żywą” (Rdz 2, 7). By pokusić się o próbę zrozumienia powodów, dlaczego dzisiaj duchowość nie jest tożsama z religijnością, trzeba na problem spojrzeć od strony historycznej.

Słowo duchowość ma korzenie nowotestamentowe3, pojawia się już w II i III wieku naszej ery w momencie dokonywania przekładów ksiąg Nowego Testamentu z greki na łacinę. W listach św. Pawła grecki wyraz pneumatikos tłumaczono na spiritualis, co to jednak wówczas znaczyło dla apostoła narodów, możemy zobaczyć w kontekście jego nauczania. „Nam zaś objawił to Bóg przez Ducha. Duch przenika wszystko, nawet głębokości Boga samego. Kto zaś z ludzi zna to, co ludzkie, jeżeli nie duch, który jest w człowieku? Podobnie i tego, co Boskie, nie zna nikt, tylko Duch Boży. Otóż myśmy nie otrzymali ducha świata, lecz Ducha, który jest z Boga, dla poznania darów Bożych. A głosimy to nie uczonymi słowami ludzkiej mądrości, lecz pouczeni przez Ducha, przedkładając duchowe sprawy tym, którzy są z Ducha. Człowiek zmysłowy bowiem nie pojmuje tego, co jest z Bożego Ducha. Głupstwem mu się to wydaje i nie może tego poznać, bo tylko duchem można to rozsądzić” (1 Kor 1, 10-14)4. Jak widać z przytoczonego tekstu św. Paweł wyraźnie rozróżnia w człowieku, to co duchowe (pneuma) – pochodzące od Boga od tego, co materialne – cielesne (sarkinos) i zmysłowe (psychikos)5.

Podstawą takiego myślenia6 były już wcześniejsze religijno-filozoficzne koncepcje próbujące objaśnić naturę Boga i naturę człowieka w aspekcie jego struktury (ciała i duszy) oraz związane z tymi koncepcjami idee religijne (Bóg jako byt, świat duchów, stworzenie świata, pochodzenie i status człowieka, nieśmiertelność, wieczność itp.). Nie wdając się w tym momencie w odwieczny spór filozoficzny, co do koncepcji świata idei, Pierwszego Poruszyciela, ciała, duszy i ducha człowieka zasugerowanych nam przez klasyków filozofii Platona i Arystotelesa, trzeba podkreślić, że koncepcje tych myślicieli do dzisiaj są główną bazą teoretyczną, na podstawie której tworzone są współczesne teorie, opowiadające się – mniej lub bardziej, ale jednak zawsze – bądź to po jednej, bądź to po drugiej stronie.

Zaznaczyć należy również, że zarówno koncepcje Platona czy Arystotelesa, a właściwie nawet już wcześniejsze poglądy, począwszy od Talesa z Miletu, którego powszechnie uważa się za jednego z pierwszych badaczy przyrody7, są koncepcjami uważanymi za naukowe. Tymczasem powstałe dużo wcześniej wielkie tradycje religijne, takie jak chociażby judaizm, hinduizm czy buddyzm dysponowały już swoimi koncepcjami na temat Boga, Kosmosu, życia fizycznego i duchowego człowieka. Jogin, żydowski kapłan czy buddyjski mnich medytacją i kontemplacją dochodzili do tych prawd, filozof zaś, to co objawione próbował unaukowić (patrz filozofia św. Tomasza z Akwinu8), wobec czego, trudno tu było o zgodę. Wcześniej jeszcze, tj. w religiach pierwotnych w ogóle nie było ustalonych dogmatów, trudno by nawet mówić o czymś takim jak religia, dlatego, że ta wkraczała we wszystkie sfery życia człowieka, a tym co uzasadniało ówczesne poglądy i systemy moralne, była jedynie wiara w istoty i siły nadprzyrodzone9.

Wracając do tradycji wczesnochrześcijańskiej, duchowość rozumiana na sposób św. Pawła stała się terminem, którym zaczęto określać różne formy pogłębionego życia religijnego. Pierwszym udokumentowanym użyciem rzeczownika duchowość, jest list z V wieku n.e., przypisywany autorstwu św. Hieronimowi (obecnie kwestionuje się ten pogląd) do nowo ochrzczonej osoby, w którym autor zaleca temu człowiekowi czynić „(...) postępy w swej duchowości (in spiritualitate)10. W tym też czasie, w związku z rozwojem życia monastycznego11 (nie tylko zresztą w chrześcijaństwie) duchowość – utożsamiana wtedy z religijnością – odnosiła się do sfery zjawisk związanych z praktykowaniem określonej formy życia religijnego. Tak też właściwie pozostało do dzisiaj, bowiem na całym świecie różne tradycje religijne rezerwują sobie ten termin i zasadniczo nie odróżniają duchowości od religijności. Pojawiają się też w tym okresie takie pojęcia jak: duchowość ojców pustyni, duchowość benedyktyńska, duchowość Starego i Nowego Testamentu itp..

Dopiero w średniowieczu religijny sens słów związanych z duchowością zaczął ustępować filozoficznemu rozumieniu i to zarówno w dziełach teologicznych, jak i filozoficznych. Np. św. Tomasz z Akwinu używa słowa spiritualitas w około 70 przypadkach, częściowo w znaczeniu życia zgodnego z Duchem Świętym, a częściowo w opozycji do cielesności (materialności). Później, wraz z rozwojem języków narodowych w Europie, kiedy łacińskie spiritualitas dało początek angielskiemu spirituality, francuskiemu spiritualité i niemieckiemu Spiritualität, rozumienie duchowości coraz częściej odbiegało od Pawłowej interpretacji, a przybierało filozoficzne konotacje. Właściwie od tego też czasu można zacząć obserwować proces powolnego rozdzielania duchowości od religijności, który polegał na tym, że o ile, kiedy o duchowości mówili chrześcijanie, kontekst tego wyrazu mieścił się w znaczeniu pierwotnym, tzn. religijnym (Pawłowym), w sytuacji jednak kiedy o duchowości mówiono w kontekście pozachrześcijańskim, słowo to zaczynało nabierać zupełnie nowych znaczeń. Duchowość wtedy odnoszona była, bądź to do podstawowego wymiaru człowieka, doświadczenia ludzkiego, dyscypliny akademickiej, badającej to zjawisko12, głębokiego poczucia porządku społecznego, ustalanego i przekazywanego kolejnym pokoleniom przez przodków wraz z ich błogosławieństwem, a nawet duchowością określano specyficzne uczucia i emocje13.

Oprócz kontekstu religijnego i filozoficznego, duchowość i religijność ma również swój kontekst kulturowy. Wyraźne przeciwstawienie pojęć duchowość-religijność na gruncie kultury dokonało się na początku XX wieku, najpierw w Stanach Zjednoczonych, później również w Europie. Słowo religia oznaczało i właściwie do dziś oznacza wszystko to, co „dogmatyczne, instytucjonalne, kościelne i zobowiązujące14, zaś duchowością bardziej określa się postawę „(...) tych, którzy już nie są wierzącymi chrześcijanami, a chcieliby być religijnymi15.

Współczesny kontekst kulturowy, stawia przed przedstawicielami poszczególnych tradycji religijnych swoisty przymus (wynikły ze wspomnianych już wcześniej odmiennych podejść filozoficznych) do zajęcia jednej z dwu proponowanych postaw. Pierwszą z nich jest postawa fundamentalistyczna, która polega na „(...) krytycznej reakcji wobec zachwiania pewności prawd wiary wniesionej do teologii, przez modernizm, oraz krytyczne badania odnośnie do ksiąg świętych16. Fundamentaliści uważają, że współczesny świat jest wynikiem ludzkiej pychy i działania Szatana i tylko radykalna obrona objawionych prawd wiary może ten świat uratować. Drugą z proponowanych postaw jest relatywizm (postmodernizm), który „(...) traktuje religię jedynie jako jeden ze składników kultury; postmodernizm jest relatywistyczny i nie uznaje jakiegokolwiek roszczenia do prawdy17. Kłoczkowski twierdzi, że przymus opowiedzenia się po którejś z tylko dwu proponowanych postaw jest nieprawdziwy i uproszczony. „Możliwe jest wypracowanie swoistej ‘via media’, która zachowując właściwą dla każdej tradycji religijnej powagę w dążeniu do nierelatywnej prawdy, pozwalałaby taką absolutystyczną postawę łączyć z większą otwartością na bogactwo innych tradycji religijnych18. Czy jednak taka via media jest we współczesnym świecie możliwa do wypracowania? Ja mam pewne wątpliwości.

Postmodernistyczny synkretyzm, który polega na łączeniu różnych i nierzadko sprzecznych ze sobą treści religijnych, filozoficznych, psychologicznych czy jakichkolwiek jeszcze innych (nie to tutaj żadnego znaczenia), stwarza możliwość porzucenia jednoznacznych systemów religijnych i „(...) pozwala rozkwitnąć synkretycznym elementom religii i duchowości o bardziej ezoterycznej naturze19. Przykładem takiego myślenia i działania jest dzisiaj ruch New Age20.

Takie zjawisko społeczne (religia?) jak New Age, albo raczej „społeczny stan umysłu, typ kulturowego odniesienia czy też ‘sui generis’ środowisko21 mogło zaistnieć m.in. dlatego, że wspomniany wyżej synkretyzm zakłada, iż we wszystkich tradycjach religijnych istnieje wspólne jądro, otoczone historyczno-kultowo-dogmatyczną materią, z której można zrezygnować w imię na przykład wyższych racji (misją New Age jest stworzenie świata bez konfliktów, świata jedności i braterstwa – utopia, ludzkość już to przerabiała). Wyodrębnienie wspólnego trzonu wszystkich religii doprowadziło również do powstania tzw. pluralizmu religijnego, który zakłada równorzędność wszystkich religii. Owym zaś wspólnym jądrem jest tutaj objawienie Boże, dokonujące się w różny sposób w poszczególnych religiach, prowadzące wiernych różnymi drogami do zbawienia22.

Jak widać z powyższego duchowość i religijność w dobie ponowoczesności, to właściwie już dwa odmienne terminy, które jedynie w tradycji chrześcijańskiej nie wykluczają się wzajemnie, chociaż też nie zawsze znaczą to samo. Ponadto fakt, że religia i religijność coraz bardziej kojarzona jest i redukowana jedynie do wymiaru instytucjonalnego, a Kościół – instytucja jest w kryzysie (przynajmniej na zachodzie Europy), sprawia, że „(...) religia zorientowana kościelnie stała się we współczesnym świecie zjawiskiem marginalnym23. Dlatego coraz częściej można spotkać się z twierdzeniem, że religijność „(...) stała się w dużym stopniu tabu: często nie wypada się przyznawać do bycia religijnym, gdyż grozi to posądzeniem o ksenofobię, dogmatyzm, autorytaryzm i tym podobne ‘grzechy społeczne’”24.


Przypisy:
1 J.A. Wiseman, Historia duchowości chrześcijańskiej. Wybrane zagadnienia, Wydawnictwo WAM, Kraków 2009, s. 18.
2 J. Bralczyk, Słownik 100 tysięcy potrzebnych słów, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005, s. 139.
3 J.A. Kłoczkowski, Czym jest duchowość? – kontekst religijny i historyczny, (w:) A. Grzegorczyk, J. Sójka, R. Koschany, (red.), Fenomen duchowości, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2006, s. 17.
4 Wszystkie cytaty z Biblii w mniejszej pracy pochodzą z: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań 1996.
5 J.A. Wiseman, Historia duchowości…, op. cit., s. 18.
6 Św. Paweł był jak na swoje czasy człowiekiem bardzo wykształconym.
7 Zob. W. Sady, Dzieje religii, filozofii i nauki. Od Talesa z Miletu do Mahometa, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2010, s. 13-15.
8 J. Tischner, Myślenie według wartości, Wydawnictwo Znak, Kraków 2000, s. 201-223. Zdeklarowani tomiści będą w tym miejscu protestować, ci bowiem oddzielają filozofię uprawianą przez św. Tomasza od teologii.
9 Nowicka E., Świat człowieka – świat kultury, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 436-448. Zob. też: J.A. Wiseman, Historia duchowości…, op. cit., s. 24-25; M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych. Tom I, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1997, tenże, Traktat o historii religii, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, R. Otto, Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, Wydawnictwo Thesaurus Press Wrocław 1993.
10 J.A. Wiseman, Historia duchowości…, op. cit., s. 19.
11 Ibidem, s. 95-124.
12 Ibidem, s. 21.
13 R.C. Solomon, K.H. Higgins, Krótka historia…, op. cit., s. 108-109.
14 J.A. Kłoczkowski, Czym jest duchowość…, op. cit., s. 18.
15 Karl Löwith, cyt. za Ibidem, s. 14.
16 Ibidem, s. 18.
17 Ibidem.
18 Ibidem, s. 19.
19 S. Hunt, New Age, nauka i racjonalizm: opór i przystosowanie, (w:) Leszczyńska K., Pasek Z. (red.), Nowa duchowość w społeczeństwach monokulturowych i pluralistycznych, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków 2008, s. 46.
20 Zob.: S. Hunt, New Age…, op. cit.; (w:) Leszczyńska K., Pasek Z. (red.), Nowa duchowość w społeczeństwach monokulturowych i pluralistycznych, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków 2008; T. Doktór, New Age, fundamentalizm i orientacje moralne, (w:) Leszczyńska K., Pasek Z. (red.), Nowa duchowość w społeczeństwach monokulturowych i pluralistycznych, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków 2008; E. Pace, Poza porządkiem. Duchowość i system wiary w New Age, (w:) Leszczyńska K., Pasek Z. (red.), Nowa duchowość w społeczeństwach monokulturowych i pluralistycznych, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków 2008; Cz. Cekiera, Ryzyko uzależnień, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2001, s. 144-150; B. Dobroczyński, Kłopoty z duchowością. Szkice z pogranicza psychologii, Wydawnictwo NOMOS, Kraków 2009, s. 73-98; B. Gierek, Duchowość celtycka – pomiędzy tradycją celtycką, katolicyzmem irlandzkim i New Age, (w:) Libiszowska-Żółtkowska M., Grotowska S. (red.), Religijność i duchowość – dawne i nowe formy, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków 2010.
21 B. Dobroczyński, Kłopoty z duchowością. Szkice z pogranicza psychologii, Wydawnictwo NOMOS, Kraków 2009, s. 75.
22 Zob. J. Dupuis, Chrześcijaństwo i religie. Od konfrontacji do dialogu, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003; J. Hick, Piąty wymiar. Odkrywanie duchowego królestwa, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2005.
23 T. Luckmann, Niewidzialna religia…, op. cit., s. 71.
24 P.M. Socha, Wybrane współczesne psychologiczne teorie duchowości, „Nomos” 2003, Nr 43/44 (2003), s. 20.

BIBLIOGRAFIA:
Bralczyk J., Słownik 100 tysięcy potrzebnych słów, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005.
Cekiera Cz., Ryzyko uzależnień, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2001.
Dobroczyński B., Kłopoty z duchowością. Szkice z pogranicza psychologii, Wydawnictwo NOMOS, Kraków 2009.
Doktór T., New Age, fundamentalizm i orientacje moralne, w: Leszczyńska K., Pasek Z. (red.), Nowa duchowość w społeczeństwach monokulturowych i pluralistycznych, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków 2008.
Dupuis J., Chrześcijaństwo i religie. Od konfrontacji do dialogu, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.
Eliade M., Historia wierzeń i idei religijnych. Tom I, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1997.
Eliade M., Traktat o historii religii, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000.
Gierek B., Duchowość celtycka – pomiędzy tradycją celtycką, katolicyzmem irlandzkim i New Age, w: Libiszowska-Żółtkowska M., Grotowska S. (red.), Religijność i duchowość – dawne i nowe formy, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków 2010.
Hick J., Piąty wymiar. Odkrywanie duchowego królestwa, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2005.
Hunt S., New Age. Nauka i racjonalizm, w: Leszczyńska K., Pasek Z. (red.), Nowa duchowość w społeczeństwach monokulturowych i pluralistycznych, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków 2008.
Kłoczkowski J.A., Czym jest duchowość? – kontekst religijny i historyczny, w: A. Grzegorczyk, J. Sójka, R. Koschany, (red.), Fenomen duchowości, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2006.
Luckmann T., Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym społeczeństwie, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków 2006.
Nowicka E., Świat człowieka – świat kultury, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.
Otto R., Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, Wydawnictwo Thesaurus Press, Wrocław 1993.
Pace E., Poza porządkiem. Duchowość i system wiary w New Age, w: Leszczyńska K., Pasek Z. (red.), Nowa duchowość w społeczeństwach monokulturowych i pluralistycznych, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków 2008.
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań 1996.
Sady W., Dzieje religii, filozofii i nauki. Od Talesa z Miletu do Mahometa, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2010.
Socha P.M., Wybrane współczesne psychologiczne teorie duchowości, „Nomos” 2003, Nr 43/44 (2003), s. 20.
Solomon R.C., Higgins K.H., Krótka historia filozofii, Prószyński i S-ka, Warszawa 2003.
Tischner J., Myślenie według wartości, Wydawnictwo Znak, Kraków 2000.
Wiseman J.A., Historia duchowości chrześcijańskiej. Wybrane zagadnienia, Wydawnictwo WAM, Kraków 2009.